مساوات . در اينجا ، هم تكيه شده روى يك فكر : أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ ( جز خدا چيزى را پرستش نكنيم ) و هم تكيه شده روى يك امرى كه به يك معنا مادى است و به يك معنا معنوى . مادى است ، براى اينكه به زندگى انسانها مربوط مىشود . وقتى كه همه برابر باشند قهراً امتياز مادى هم در كار نخواهد بود ؛ عده‌اى نمىتوانند از جنبه‌هاى مادى براى خودشان يك امتياز خاص قائل باشند كه چون ما ، ما هستيم چنين بهره‌اى بايد داشته باشيم . و از آن نظر كه اين امر تنها جنبهء امتيازات مادى را ندارد بلكه امتيازات عاطفى ، امتيازهاى اجتماعى و شرافتهاى ادعايى را هم قهراً لغو مىكند و اينها امور مادى نيست ، مىشود گفت معنوى است . به هرحال در اين آيه ، هم به امور مادى در مجموعِ خودش تكيه شده است و هم به امور معنوى . آيات سورهء نساء مورد ديگر ، سورهء نساء از آيهء 65 تا آيهء 69 : فَلا وَ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَ يُسَلِّمُوا تَسْلِيماً « 1 » . نه ، قسم به پروردگارت لا يُؤْمِنُونَ اينها ايمان نمىآورند ( يعنى ايمانشان ايمان نيست ) مگر آنكه به اين مرحله برسند كه آنجا كه ميان آنها مشاجره‌اى در مسائل حقوقى ( مالى و غيرمالى ) اتفاق مىافتد تو را حَكَم قرار بدهند و وقتى كه تو در ميان آنها داورى مىكنى ، به سود هركدام و به زيان هركدام كه بود ، در جان خودشان هيچ ناراحتى احساس نكنند ؛ يعنى آن كسى كه داورى به زيان اوست يك ذره احساس ناراحتى نكند . يعنى ايمان آن وقت ايمان است كه انسان حق را و عدالت را به خاطر خود حق و خود عدالت بخواهد . يك وقت هست انسان حق و عدالت را به خاطر خودش مىخواهد . در اين صورت امكان ندارد كه اگر ترازوى عدالت به ضرر او بچرخد ناراحت نشود . ناراحت مىشود ، زيرا او عدالت را براى منافع خودش مىخواهد و عدالتْ بالذات براى او مطلوب نيست . پس چنين آدمى در عين اينكه تسليم عدالت مىشود ولى راضى به عدالت نمىشود . خيلى فرق است ميان اينكه انسان اجباراً تسليم يك قانون عدالت باشد و اينكه راضى به آن قانون و خشنود از آن قانون باشد ولو آن قانون به ضرر او تمام بشود . اگر انسان اجباراً تسليم

--> ( 1 ) نساء / 65 .